تغیر مسیر یافته از - نفقه
زمان تقریبی مطالعه: 15 دقیقه
 

نفقه (فقه)





نفقه در لغت، به معنای هزینه و خرجی است و در اصطلاح، عبارت است از مالی که برای ادامه زندگی، صرف مخارج ضروری همسر و فرزندان، خویشاوندان و مانند آنها می‏شود؛ اعم از خوراک، پوشاک، مسکن و غیره.


۱ - سبب نفقه



«زوجیت»، «قرابت و خویشاوندی» و «مملوک بودن»،انسان باشد یا حیوان، واجب می‏شود.

۲ - نفقه همسر



در ازدواج دائم، پرداخت نفقه زن بر شوهر واجب است. حق نفقه در اسلام، نوعی تسهیل برای زنان است و اگر چنین حقی برای آنها قرار داده نمی‏شد به سختی می‏افتادند؛ چون زن در ازدواج دائم، مسئولیتهایی را در طول زندگی مشترک بر عهده دارد که توان جسمی او را می‏طلبد و فرصتی را از او می‏گیرد؛ مسئولیتهایی مانند شوهرداری، خانه‌داری، بارداری، تربیت فرزند؛ از این رو، نفقه، حقی است که اسلام برای زن قرار داده است.

۳ - نفقه در قرآن



در قرآن کریم، آیات متعددی درباره وجوب نفقه زن نازل شده است، مانند:
وَالْوَالِدَاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کَامِلَیْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَن یُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَکِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ... مادران، فرزندان خود را دو سال تمام شیر می‏دهند. (این) برای کسی است که بخواهد دوران شیرخوارگی را تکمیل کند و برای آن کس که فرزند برای او متولد شده (پدر)، لازم است خوراک و پوشاک مادر را به طور شایسته (در مدت شیر دادن) بپردازد (حتی اگر طلاق گرفته باشد).
أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنتُم مِن وُجْدِکُمْ... لِیُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِن سَعَتِهِ وَمَن قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ...
آنها را هر جا خودتان سکونت دارید و در توانایی شماست سکونت دهید... آنان که امکانات وسیعی دارند، باید از امکانات وسیع خود انفاق کنند و آنها که تنگدست‌اند، از آنچه که خدا به آنها داده انفاق نمایند.
الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَی‏ النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلَی‏ بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ...
مردان، سرپرست و نگهبان زنانند، به دلیل برتریهایی که خداوند (از نظر نظام اجتماع) برای بعضی نسبت به بعضی دیگر قرار داده است و به دلیل انفاقهایی که از اموالشان (در مورد زنان) می‏کنند.
این آیات، نفقه زن و فرزندان را بر عهده شوهر گذاشته و بر او واجب کرده است تا به قدر توان در تأمین زندگی آنان بکوشد.

۴ - نفقه در روایات



روایات بسیاری نیز درباره وجوب نفقه زن وارد شده است. حریز می‏گوید به امام صادق(علیه السلام) عرض کردم آن که نفقه‏اش بر من لازم است و (در صورت نپرداختن) بر آن مجبور می‏شوم، کیست؟ آن حضرت فرمود: الْوالِدانِ وَ الْوَلَدُ وَ الزَّوْجَةُ ؛ پدر و مادر، فرزند و همسر.
در پاره‏ای از روایات، نفقه، حق زن شمرده شده و شوهر مکلف است مخارج همسرش را بپردازد و خوراک و پوشاک او را تأمین کند.
[۶] بحار الانوار ج ۱۰۰، ص ۲۵۴.


۵ - ماهیت نفقه‏



نفقه، چیزی است که زن به طور متعارف برای گذران زندگی خود به آن نیاز دارد. بر این پایه، اموری که شامل نفقه واجب می‏شود و شوهر از نظر شرعی مکلف است برای همسرش فراهم کند، عبارتند از خوراک؛ پوشاک؛ مسکن؛ اثاث خانه؛ خدمتکار در صورتی که به داشتن آن عادت داشته باشد و دیگر امور ضروری و لازم از قبیل تهیه وسایل سرما و گرما، داروهایی که به طور متعارف کمتر کسی در طول ماه و سال از آنها بی‏نیاز باشد و مانند آن.
تأمین دیگر نیازهای زن، غیر از آنچه ذکر شد، مانند دادن پول برای خرید کتاب، انفاق به فقیران و هدیه دادن، بر شوهر واجب نیست.
[۸] استفتاءات ج۳، ص۲۰۲.


۶ - شرایط وجوب نفقه



۱. دائمی بودن همسر: نفقه زوجه دائمی بر شوهر واجب است و در استحقاق زن برای دریافت نفقه، فقر و نیاز او شرط نیست. از این رو، زن بر شوهرش حق نفقه دارد؛ اگر چه از بی نیازترین و داراترین مردم باشد.در ازدواج موقت، زن نفقه ندارد؛مگر اینکه دادن نفقه، شرط شده یا عقد مبنی بر آن جاری شده باشد.
[۱۲] قانون مدنی، ماده۱۱۱۳

۲. اطاعت از شوهر: نفقه همسر دائمی وقتی بر شوهر واجب می‏شود که زن -در اموری که فرمانبری‏اش واجب است- از شوهرش اطاعت کند. بر این پایه، زن ناشزه، نفقه ندارد.
۳. عدم ارتداد: بر پایه این شرط، اگر زن مرتد شود و از اسلام برگردد، استحقاق نفقه ندارد؛ مگر اینکه در ایام عدّه دوباره به اسلام برگردد که در این صورت استحقاق نفقه نیز برمی‏گردد.
توضیح این نکته لازم است که پس از ارتداد زن و پایان مدّت عدّه، پیمان زناشویی او باطل می‏شود.
[۱۵] تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۵۶
اگر زن در مدّت عدّه، از ارتداد برگردد، پیمان زناشویی او باطل نمی‏شود.
[۱۶] تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۸۰.

۴. قابلیت کامجویی: شرط دیگر وجوب نفقه آن است که برای زن و شوهر، امکان استمتاع و التذاذ جنسی از یکدیگر وجود داشته باشد؛ ولی اگر زوج و زوجه به حدّی خردسال باشند که این امکان وجود نداشته باشد، ظاهراً نفقه واجب نمی‏شود.

۶.۱ - موارد اطاعت زن از شوهرش


۱. تمکین؛
۲. برطرف کردن چیزهای تنفرآوری که با استمتاع و التذاذ ضدّیت دارند؛
۳. خارج نشدن از منزل شوهر، بدون اجازه او؛
۴. نظافت و آرایش، در صورتی که شوهر بخواهد؛
۵. مواردی دیگر از این قبیل؛
[۱۸] تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۷۲.
مانند سکونت در منزل.
اگر شوهر برای همسرش منزل مسکونی موافق شأن او تهیه کرده باشد، بر زن لازم است در آنجا سکونت کند و در صورت تخلّف، ناشزه محسوب می‏شود؛ مگر اینکه انتخاب محل سکونت برای زن در ضمن عقد شرط شده باشد
[۱۹] استفتاءات ج۳، ص۲۰۵.
یا ماندن در آنجا برای زن «حرجی» یا «ضرری» باشد و شوهر نتواند این حرج و ضرر را با تهیه وسایل رفاهی از او برطرف کند.
[۲۰] استفتاءات ج۳، ص۲۰۴
بنابراین، اگر زن در یکی از موارد یاد شده از فرمان شوهرش سرپیچی کند، ناشزه شمرده می‏شود و استحقاق نفقه نخواهد داشت؛
[۲۱] استفتاءات ج۳، ص۲۰۰.

البته نشوز زن باید با دلیل شرعی اثبات شود و تا اثبات نشده نمی‏توان او را از نفقه محروم کرد.
[۲۲] استفتاءات ج۳، ص۱۹۹.
در غیر موارد یاد شده، بر زن واجب نیست از شوهرش اطاعت کند؛ مثلًا اگر شوهرش او را به انجام کارهای خانه یا کارهای شخصی خود فرمان دهد، اطاعت از او بر زن واجب نیست و در صورت سرپیچی، ناشزه شمرده نمی‏شود.

۷ - مقدار نفقه



نفقه از نظر شرعی، مقدار معینی ندارد.

۸ - مهم‏ترین موارد نفقه



۱. غذا: غذا اساسی‏ترین بخش نفقه را تشکیل می‏دهد که برای ادامه حیات هر فرد ضرورت دارد. معیار در غذا، مقداری است که برای سیر کردن او کافی باشد و در کیفیت و جنس باید به عرف مراجعه کرد. از این رو، آنچه که برای امثال او متعارف است و با مزاج او سازگاری دارد و آنچه که به آن عادت کرده، به گونه‏ای که به ترک آن ضرر می‏بیند باید برایش تهیه شود.
۲. لباس: در مقدار و جنس لباس، باید عادت امثال او و شهری که در آن ساکن است و همچنین به فصلهایی از سال که به لباس نیاز پیدا می‏کند، ملاک قرار گیرد؛ چون در کمیت، کیفیت و جنس لباس نسبت به این مسائل اختلافی فاحش پیدا می‏شود. اگر زن اهل تجمل و زیباپوشی است و به لباسهای زینتی و تجملی نیاز دارد واجب است که علاوه بر دیگر لباسها، به حسب حال امثال او، برایش تهیه شود.
۳. مسکن: حق مسکن از مهم‏ترین ارکان نفقه است و مرد وظیفه دارد به عنوان سرپرست خانواده برای همسر خود منزلی مناسب و در شأن او برگزیند و آرامش خاطر او را فراهم سازد.
بنابراین، زن حق دارد در خانه‏ای که متناسب و معمول امثال اوست سکونت داده شود؛ حتی می‏تواند از شوهرش خانه‏ای مستقل بخواهد که متعلق به خودش شود و یا برایش اجاره کند.
۴. لوازم خانه: لوازم منزل از مهم‏ترین ضروریات زندگی است که کمیت و کیفیت به عرف و عادت موکول می‏شود. بر این پایه، مجموعه وسایلی که برای تأمین حداقل نیازهای معیشتی زن ضرورت دارد باید برایش تهیه شود.
۵. خدمتکار: اگر زن، از خانواده‏های اشراف -که دارای خدمتکار و کلفت هستند- باشد، مرد باید برایش خدمتکار بگیرد؛ گرچه به بیش از یک نفر نیاز داشته باشد.
۶. هزینه‏های درمانی و بهداشتی: هزینه داروهایی که زن به طور متعارف به آن نیاز دارد و هزینه نظافت و بهداشت فردی او بر عهده شوهر است.
[۲۴] تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۸۱-۲۸۳.

۷. هزینه سفر: مخارج سفر زن اگر بیشتر از مخارج وطن باشد با شوهر نیست، ولی اگر شوهر مایل باشد که زن را سفر ببرد باید خرج سفر او را بدهد.

۹ - چگونگی پرداخت نفقه



پرداخت هزینه خوراک زن به دو صورت است:
۱. زن مانند سایر اعضای خانواده و طبق معمول با شوهرش در خانه هم خوراک شود.
۲. شوهر، نفقه را به زن بپردازد.
اگر زن و شوهر بر پرداخت نفقه به صورت پول نقد توافق کنند و زن آن را دریافت کند مالکش می‏شود؛ و واجبِ شوهر ساقط می‏گردد و هیچ کدام حق ندارند دیگری را به پرداخت نفقه به صورت پول نقد وادار کنند.

۱۰ - صرفه‏جویی در نفقه‏



اگر شوهر مخارج چند روز -مثلًا یک هفته یا یک ماه- را به زن بپردازد و این مدت بگذرد و زن آن را برای خود مصرف نکند؛ به این صورت که از جای دیگری غیر از نفقه، مصرف کند، یا کسی مخارج او را بدهد یا زن با صرفه جویی، مقداری از نفقه را پس‏انداز کند، آنچه از نفقه زیاد می‏آید متعلق به زن و ملک اوست و شوهر حق پس گرفتن آن را ندارد.

۱۱ - احکام نفقه



۱. اگر مرد، نفقه زن را ندهد، چه توانایی داشته باشد یا نداشته باشد، مدیون زن است.
[۲۹] توضیح المسائل مسئله ۱۴۱۲.

۲. اگر زن در مواردی که اطاعت شوهر لازم است، از او اطاعت نکند، گناهکار است و حق غذا، لباس، منزل و همخوابی ندارد، ولی مهر او از بین نمی‏رود.
۳. اگر زنی که از شوهر اطاعت می‏کند، از او خرجی بخواهد، ولی شوهر به او خرجی ندهد، می‏تواند جهت الزام شوهر بر پرداخت نفقه به حاکم شرع و اگر ممکن نباشد به مؤمنان عادل و اگر آن هم ممکن نباشد به دیگران مراجعه کند.
۴. اگر الزام شوهر بر دادن نفقه ممکن نباشد، زن می‏تواند در هر روز به اندازه خرجی آن روز، بدون اجازه از مال شوهرش بردارد و اگر چنین کاری ممکن نباشد و زن به ناچار معاش خود را تهیه کند، در موقعی که به تهیه معاش اشتغال دارد، اطاعت شوهر بر او واجب نیست.
۵. اگر زن به جهت عذر شرعی یا عقلی مانند حیض، احرام، اعتکاف واجب و بیماری نتواند تمکین کند، یا اگر با اجازه شوهر به سفرِ واجب یا مستحب برود نفقه‏اش از بین نمی‏رود.
۶. اگر زن بدون اجازه شوهر به مسافرت مستحب یا مباح برود، یا بدون اجازه او از خانه بیرون رود، نفقه‏اش از بین نمی‏رود.

۱۲ - نفقه خویشان و نزدیکان‏



خویشاوندان در اینجا عبارتند از:
۱. فرزندان و نوه‏ها، اگر چه پایین‏تر روند (مانند نبیره و نتیجه)؛
۲. پدر و مادر و پدربزرگها و مادربزرگها، اگر چه بالاتر روند.
نفقه این دو دسته -خواه مرد باشند یا زن، کوچک یا بزرگ، مسلمان یا کافر- به تفصیلی که می‏آید، بر مرد واجب است؛ ولی نفقه دیگر نزدیکان، به ویژه کسانی که از او ارث می‏برند، استحباب دارد.

۱۳ - احکام مربوط به نفقه خویشان



۱. وجوب پرداخت نفقه به نزدیکان دو شرط دارد:
الف. نزدیکان، بالفعل فقیر باشند؛ به این معنا که در حال حاضر روزی خود را نداشته باشند.
بنابراین، نفقه دادن به کسی که در حال حاضر توانایی تأمین مخارج خود را دارد واجب نیست، اگر چه فقیری باشد که روزیِ سالش را نداشته باشد و گرفتن زکات و مانند آن برایش جایز باشد
ب. انسان پس از تأمین مخارج خود و همسر دائمی‏اش، توانایی پرداخت آن را داشته باشد.
۲. مخارج نزدیکان، مقدار معیّنی ندارد، بلکه واجب است مخارج آنها را به مقدار کافی از خوراک، پوشاک و مسکن با ملاحظه حال، شأن، زمان و مکان، به گونه‏ای که در نفقه همسر گذشت، بپردازد.
۳. نفقه فرزند، بر پدرش واجب است. در صورت نبودن یا فقر پدر، نفقه بر جد پدری واجب است و با نبود و فقر او بر جد مادری واجب می‏شود و همچنین به طور الاقرب فالاقرب، بالاتر می‏رود و با نبود یا عدم توانایی آنها بر مادر فرزند واجب می‏گردد.
۴. نفقه اولاد تا وقتی که نتوانند خود را اداره کنند، بر پدر واجب است.
[۴۰] استفتاءات ج ۳، ص۲۳۴.

۵. نفقه پدر و مادر فقیر بر فرزند واجب است. در صورت نبود یا فقر فرزند، نفقه بر نوه آنان واجب است.
۶. اگر کسی توانایی مالی پرداخت نفقه به پدر و مادر خود را نداشته باشد، تکلیفی در این باره ندارد.
[۴۲] استفتاءات ج ۳، ص۲۰۳- ۲۰۴.

۷. نفقه برادرها بر انسان واجب نیست.
[۴۳] تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۸۷.

۸. نفقه نزدیکان اگر به موقع پرداخت نشود، دَیْن نیست و جبران نمی‏شود؛ بر خلاف نفقه همسر. برای مثال، اگر پدر مدتی نفقه فرزند را ندهد، فرزند نسبت به آن حق مطالبه ندارد.
[۴۴] استفتاءات ج ۳، ص ۱۹۷- ۱۹۸.

۹. هدیه دادن به خویشاوندان، مستحب است... و شایسته‏تر به این کار پدر و مادر هستند که خداوند بزرگ دستور نیکی به آنان را داده است... و از همه سزاوارتر مادر است که نیکی به او و رابطه با وی بیشتر از پدر تأکید شده است.
[۴۵] تحریر الوسیلة ج۲، ص۵۴.

۱۰. برتری دادن برخی فرزندان بر برخی دیگر در هدیه دادن، جایز است؛ ولی کراهت دارد و چه‏بسا اگر موجب فتنه انگیزی و دشمنی و کینه مفسده آور باشد حرام شود. اگر این برتری، مفسده نداشته و برای برخی فرزندان خصوصیتی داشته باشد که رعایت آن اولویت دارد، چه بسا ترجیح داشته باشد.
[۴۶] تحریر الوسیلة ج۲، ص۵۴.


۱۴ - نفقه مملوک



منظور از مملوک، چیزهایی است که در ملکیت انسان قرار دارند، مانند: حیوان و برده.
نفقه مملوک، حتی زنبور عسل و کرم ابریشم، بر مالکش واجب است.
نفقه حیوان، اندازه معینی ندارد. واجب است آنچه حیوان نیاز دارد برایش تهیه شود؛ مانند:
خوردن، آشامیدن و محل استراحت. مالک آن نیز اختیار دارد که به او علف بدهد یا آن را برای چریدن در چراگاه رهایش کند. بر این پایه، اگر حیوان به چریدن (در چراگاه) بسنده کند (و سیر شود) که چه بهتر؛ وگرنه باید به مقدار کفایت به آن حیوان علف دهد.
[۴۷] تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۸۹.

اگر مالک از دادن نفقه به حیوان- اگر چه به صورت رها کردن و چریدن در چراگاه به قدر کفایت- خودداری ورزد، اجبار می‏شود آن را بفروشد، یا مخارج آن را تأمین کند، یا اگر گوشتش قابل استفاده است آن را ذبح کند.
[۴۸] تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۸۹.






۱۵ - پانویس


 
۱. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۱۳.    
۲. بقره/۲، آیه ۲۳۳.    
۳. طلاق/۶۵، آیه ۶.    
۴. نساء/۴، آیه۳۴.    
۵. الخصال ج۱، ص۲۴۸.    
۶. بحار الانوار ج ۱۰۰، ص ۲۵۴.
۷. تحریر الوسیلة‌ ج۲، ص۳۱۵.    
۸. استفتاءات ج۳، ص۲۰۲.
۹. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۱۳.    
۱۰. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۱۹.    
۱۱. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۱۳.    
۱۲. قانون مدنی، ماده۱۱۱۳
۱۳. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۱۳.    
۱۴. تحریر الوسیلة ج۲،‌ص۳۱۴.    
۱۵. تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۵۶
۱۶. تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۸۰.
۱۷. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۱۴.    
۱۸. تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۷۲.
۱۹. استفتاءات ج۳، ص۲۰۵.
۲۰. استفتاءات ج۳، ص۲۰۴
۲۱. استفتاءات ج۳، ص۲۰۰.
۲۲. استفتاءات ج۳، ص۱۹۹.
۲۳. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۰۵.    
۲۴. تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۸۱-۲۸۳.
۲۵. توضیح المسائل ج۱، ص۳۳۵.    
۲۶. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۱۷.    
۲۷. تحریر الوسیلة‌ ج۲، ص۳۱۸.    
۲۸. تحریر الوسیلة‌ ج۲، ص۳۱۷.    
۲۹. توضیح المسائل مسئله ۱۴۱۲.
۳۰. توضیح المسائل ج۱، ص۳۳۵.    
۳۱. توضیح المسائل ج۱، ص۳۳۵.    
۳۲. توضیح المسائل ج۱، ص۳۳۵.    
۳۳. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۱۴.    
۳۴. تحریر الوسیلة ج۲،‌ ص۳۱۴.    
۳۵. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۱۹.    
۳۶. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۲۰.    
۳۷. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۲۰.    
۳۸. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۲۱.    
۳۹. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۲۲.    
۴۰. استفتاءات ج ۳، ص۲۳۴.
۴۱. تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۲۲.    
۴۲. استفتاءات ج ۳، ص۲۰۳- ۲۰۴.
۴۳. تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۸۷.
۴۴. استفتاءات ج ۳، ص ۱۹۷- ۱۹۸.
۴۵. تحریر الوسیلة ج۲، ص۵۴.
۴۶. تحریر الوسیلة ج۲، ص۵۴.
۴۷. تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۸۹.
۴۸. تحریر الوسیلة ج۲، ص۲۸۹.


۱۶ - منبع



احکام اقتصادی خانواده ص۳۸-۴۶.



آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.