زمان تقریبی مطالعه: 7 دقیقه
 

دادائیسم





دادائیسم مکتبی ادبی هنری است که در قرن بیستم میلادی در اروپا رواج یافت.


۱ - معنی دادا




۱.۱ - در زبان فرانسه


واژۀ «دادا» در زبان فرانسه به معنی «سرگرمی و مسخرگی» است. کودکان آن را به معنی «اسب چوبی» به کار می‌برند. همچنین معنای «همه یا هیچ» نیز از آن استنباط می‌شود. برخی آن را به معنای «بابا» در مقابل ماما دانسته‌اند.
[۱] فرهنگ اصطلاحات ادبی، داد، سیما؛ تهران، مروارید، ۱۳۷۵، چاپ دوم، ص۱۲۵.


۱.۲ - در زبان رومانیایی


این واژه در زبان رومانیایی به معنای «آری» کاربرد دارد.

۱.۳ - در زبان‌آفریقایی


در یکی از زبان‌های آفریقایی نیز به معنای «دم گاو» آمده است.
[۲] آشنایی با مکتب‌های ادبی، ثروت، منصور؛ تهران، سخن، ۱۳۸۵، چاپ اول، ص۲۰۵.
البته هیچ‌یک از این معانی با مکتبی که در ذیل به تعریف آن خواهیم پرداخت، ارتباطی ندارد.


۲ - تاریخ پیدایش



دادائیسم در روز هشتم فوریه سال ۱۹۱۶م. در کافه‌ای در شهر زوریخ سوئیس متولد شد. نام این مکتب از کنار هم‌ گذاردن اتفاقی حروفی از فرهنگ لاروس به دست آمد.
البته هیچ‌یک از این معانی با مکتبی که در ذیل به تعریف آن خواهیم پرداخت، ارتباطی ندارد.

۳ - مکتب دادائیسم



دادائیسم، مکتبی است پوچ‌گرا و هیچ‌انگار که در سال‌های پس از جنگ جهانی اول رواج داشت. در واقع، دادا واکنشی است انقلابی به پی‌آمدهای ناگوار جنگ جهانی اول. با شروع جنگ، انتشار کتاب‌ها و مجلات متوقف شد و این امر، سبب رکود ادبیات و هنر در جهان شد. اوضاع نابسامان و آشفته، حتی افکار هنرمندان را مشوش نموده بود. در همان سال‌ها، نوجوانانی پا به عرصه اجتماع نهادند که بلافاصله از آغوش خانواده و مدرسه، رهسپار میدان‌های جنگ می‌شدند. روشن است که آنها در بدو ورود به جامعه با چه صحنه‌هایی مواجه می‌شدند؛ صحنه‌هایی مانند مرگ، نابودی، ویرانی، قتل و خون‌ریزی و اسارت. این عامل سبب شد آنها به همه قراردادهای اجتماعی، سیاسی و حتی هنری بدبین گردند و این قوانین را عامل جنگ و ویرانی بدانند. آنان امیدی به بازگشت ثبات و آرامش جهان نداشتند؛ ازاین‌رو پس از جنگ، واکنشی ناگهانی و ویرانگر از خود نشان دادند و مکتب دادائیسم را پایه‌گذاری کردند.
[۳] مکتب‌های ادبی، سید حسینی، رضا؛ تهران، نگاه، ۱۳۸۴، چاپ سیزدهم، ج۲، ص۷۴۹ – ۷۵۸.


۴ - اعضای اصلی این مکتب



تریستان تزار (Tristan Tzara)، شاعر رومانیایی (۱۸۹۶ – ۱۹۶۳ م)، ریشارد هولزنبک، شاعر آلمانی (۱۸۹۲ – ۱۹۷۴ م) ژان آرپ (۱۸۸۷ – ۱۹۶۶ م) و هوگوبال (Hogo Ball)، شاعر نویسنده و کارگردان تئاتر اهل آلمان (۱۸۸۶ – ۱۹۴۷ م) اعضای اصلی این مکتب بودند.
[۴] فرهنگ‌نامه ادب فارسی، (دانش‌نامه ادب فارسی ۲)، انوشه، حسن (به سرپرستی)؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص۵۶۷.


۵ - ویژگی‌ها




۵.۱ - مبارزه با امور عقلانی


دادائیست‌ها با هر چیزی که ظاهر عقلانی داشت، مبارزه می‌کردند و آن را به باد انتقاد و استهزا می‌گرفتند و تمام تلاششان بر این بود که به نوعی آزادی مطلق دست یابند. آنها حتی ادبیات را انکار می‌کردند و از آن متنفر بودند؛ زیرا ادبیات و هنر را وسیله‌ای برای تبلیغ جنگ می‌دانستند.
[۵] مکتب‌های ادبی، سید حسینی، رضا؛ تهران، نگاه، ۱۳۸۴، چاپ سیزدهم، ج۲، ص۷۵۳.

[۶] فرهنگ‌نامه ادب فارسی، (دانش‌نامه ادب فارسی ۲)، انوشه، حسن (به سرپرستی)؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص۵۶۷.

این نهضت فکری که در سوئیس متولد شده بود، با فاصله اندکی در فرانسه، آلمان، ایتالیا، هلند، اسپانیا و حتی آمریکا رواج یافت.

۵.۲ - نقد جامعه


دادائیست‌ها جامعه را نقد می‌کردند، ولی زبان و آثار آنها به‌گونه‌ای نبود که مردم با آن ارتباط برقرار کنند و منظور آنها را بفهمند؛ مثلاً شیوه نویسندگی آنها به این ترتیب بود که مقاله‌ای را از یک روزنامه انتخاب می‌کردند و آن را با قیچی تکه‌تکه می‌نمودند تا حدی که در هر قطعه تنها یک کلمه باقی بماند. آنها قطعات بریده کاغذ را در کیسه‌ای می‌ریختند و آن را تکان می‌دادند. پس یکی یکی آنها را بیرون آورده و در کنار هم قرار می‌دادند. واضح است که مطلب به دست آمده تا چه حد نامفهوم و بی‌معنا خواهد بود. قطعه زیر نمونه‌ای از اشعار دادائیست‌هاست:

۵.۲.۱ - نمونه


«بلوری از فریاد مضطرب می‌اندازد روی صفحه‌ای که خزان. خواهشمندم گردی نیم بیان مرا به هم نزنید. غیر ذی فقار. شامگاهان آرامی حسن و جمال دوشیزه‌ای که آب پاشی راه مرداب را تغییر شکل می‌دهد».
[۷] فرهنگ اصطلاحات ادبی، داد، سیما؛ تهران، مروارید، ۱۳۷۵، چاپ دوم، ص۱۲۶، به نقل از مکتب‌های ادبی.


۵.۳ - عجیب بودن نمایش‌نامه‌ها


نمایش‌نامه‌های آنها نیز عجیب و مضحک بود. به گفته یکی از اعضای این مکتب، در یکی از نمایش‌ها «روی صحنه عده‌ای با کوبیدن دسته کلید به جعبه‌ای فلزی، موسیقی متن درست می‌کردند که حاضران را تا سر حدّ جنون به خشم می‌آورد. صدایی از زیر یک کلاه بزرگ، شعرهای ژان آرپ را می‌خواند. هولزبنک با فریادی که هر آن شدیدتر می‌شد، شعرهای خودش را می‌خواند و تزارا، ریتم یک‌نواختی را روی طبل می‌نواخت. بعد او و هولزبنک درحالی‌که صدای خرس درمی‌آوردند، دور صحنه می‌رقصیدند».
[۸] فرهنگ‌نامه ادب فارسی، (دانش‌نامه ادب فارسی ۲)، انوشه، حسن (به سرپرستی)؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص۵۶۸.


۵.۴ - خلق دنیایی زیبا


اگرچه عقاید و رفتار دادائیست‌ها مبتنی بر ویرانگری و نقض همه امور عقلانی و قوانین اجتماعی بود، اما در پس این ویرانگری، آنها در پی خلق دنیایی زیبا و عاری از جنگ و نفرت بودند. به عقیده آنها هنرمند باید در پی خلاقیت باشد و این خلاقیت را در وجود خود جست‌و‌جو کند. سنت‌های گذشته نباید ذوق و قریحه او را محدود سازد.
[۹] مکتب‌های ادبی و هنری، جهان تا پایان قرن بیستم، یوری نظام الدین؛ تهران، زهره، ۱۳۸۵، چاپ سوم، ص۵۳۵.
[۱۰] مکتب‌های ادبی، سید حسینی، رضا؛ تهران، نگاه، ۱۳۸۴، چاپ سیزدهم، ج۲، ص۵۵۳.


۶ - پیدایش مکتب سوررئالیسم



پس از مدتی دادائیسم که ریشه در مکتب‌هایی چون امپرسیونیسم، کوبیسم و فوتوریسم داشت، با تغییراتی که در جهان‌بینی و نگرش اعضای آن به وجود آمد، زمینه ایجاد مکتب سوررئالیسم را فراهم آورد.
نخستین پایه‌گذاران مکتب سوررئالیسم کسانی بودند که روزی در مکتب دادائیسم فعالیت داستند. آندره برتون (Andre Breton) یکی از این افراد است.
[۱۱] فرهنگ‌نامه ادب فارسی، (دانش‌نامه ادب فارسی ۲)، انوشه، حسن (به سرپرستی)؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص۵۶۸.


۷ - نتیجه



مکتب دادائیسم به خاطر افکار و تندروی برخی اعضای آن و نیز به سبب آنکه نتوانست با مردم ارتباط مناسبی برقرار کند، عمر چندان طولانی نداشت و پس از سال ۱۹۲۲ م رو به ضعف نهاد و در سال ۱۹۲۳ م پایان یافت.

۸ - پانویس


 
۱. فرهنگ اصطلاحات ادبی، داد، سیما؛ تهران، مروارید، ۱۳۷۵، چاپ دوم، ص۱۲۵.
۲. آشنایی با مکتب‌های ادبی، ثروت، منصور؛ تهران، سخن، ۱۳۸۵، چاپ اول، ص۲۰۵.
۳. مکتب‌های ادبی، سید حسینی، رضا؛ تهران، نگاه، ۱۳۸۴، چاپ سیزدهم، ج۲، ص۷۴۹ – ۷۵۸.
۴. فرهنگ‌نامه ادب فارسی، (دانش‌نامه ادب فارسی ۲)، انوشه، حسن (به سرپرستی)؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص۵۶۷.
۵. مکتب‌های ادبی، سید حسینی، رضا؛ تهران، نگاه، ۱۳۸۴، چاپ سیزدهم، ج۲، ص۷۵۳.
۶. فرهنگ‌نامه ادب فارسی، (دانش‌نامه ادب فارسی ۲)، انوشه، حسن (به سرپرستی)؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص۵۶۷.
۷. فرهنگ اصطلاحات ادبی، داد، سیما؛ تهران، مروارید، ۱۳۷۵، چاپ دوم، ص۱۲۶، به نقل از مکتب‌های ادبی.
۸. فرهنگ‌نامه ادب فارسی، (دانش‌نامه ادب فارسی ۲)، انوشه، حسن (به سرپرستی)؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص۵۶۸.
۹. مکتب‌های ادبی و هنری، جهان تا پایان قرن بیستم، یوری نظام الدین؛ تهران، زهره، ۱۳۸۵، چاپ سوم، ص۵۳۵.
۱۰. مکتب‌های ادبی، سید حسینی، رضا؛ تهران، نگاه، ۱۳۸۴، چاپ سیزدهم، ج۲، ص۵۵۳.
۱۱. فرهنگ‌نامه ادب فارسی، (دانش‌نامه ادب فارسی ۲)، انوشه، حسن (به سرپرستی)؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۶، چاپ اول، ص۵۶۸.


۹ - منبع



سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «دادائیسم».    



آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.