آداب الحرمینآداب جمع ادب و به معنای رفتارها و گفتارهای شایسته بوده و منظور از حرمین، حرم مکه و مدینه است. آداب الحرمین، مجموعه‌ای از شایست‌ها و نشایست‌های حج‌گزاری و زیارت مکه و مدینه می‌باشد. ۱ - معنای ادبآداب جمع ادب و به معنای رسوم و روش‌های پسندیده [۱]
دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه، ج۱، ص۴۳.
[۲]
معین، محمد، فرهنگ فارسی، ج۱، ص۱۶، «ادب».
و در اصطلاح به مفهوم انجام دادن برخی کارهای مستحب و پرهیز از انجام پاره‌ای کارهای مکروه است؛ هر چند برخی چون شافعی هر کار مطلوب، خواه واجب و خواه مستحب، را از آداب دانسته‌اند. [۳]
ابن‌نجیم مصری، زین‌الدین بن ابراهیم، البحر الرائق، ج۱، ص۵۶.
[۵]
دمام، احمد فتح‌الله، معجم الفاظ الفقه الجعفری، ص۲۲.
واژه حرمین تثنیه حرم به معنای محیط پیرامون مکان‌های مقدس است [۷]
دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه، ج۶، ص۷۷۸۷.
[۸]
معین، محمد، فرهنگ فارسی، ج۱، ص۵۲۱، «حرم».
که به طور خاص به حرم مکی و مدنی گفته می‌شود [۱۰]
دهخدا، علی‌اکبر، دهخدا، ج۶، ص۷۷۹۲، «حرم».
و هرگاه مطلق به کار رود، به معنای حرم مکی است. بر پایه روایات، حدود حرم به فرمان خداوند متعال و از طریق جبرئیل برای ابراهیم (علیه‌السّلام) مشخص شده [۱۳]
نووی، یحیی بن شرف، المجموع، ج۷، ص۴۶۲.
و ایشان نشانه‌هایی را برای شناسایی آن نهاده است. با این حال، مصادیق حدود حرم در روایات و اقوال فقها دچار اختلاف و معمولا به طور تقریبی معین شده است.مدینه نیز مانند مکه، حرمی معین دارد که شامل مسجد نبوی و مناطق پیرامون آن می‌شود و احکام آن در مواردی با حرم مکه تفاوت دارد. ۲ - تعریف آداب الحرمینآداب الحرمین به مجموعه‌ای از کارها و پرهیزهای ناواجب گفته می‌شود که زائر برای پاسداشت حرمت این دو مکان به جا می‌آورد و در منابع روایی و فقهی از آن‌ها به مستحبات تعبیر شده است. هر یک از اعمال حج ، خود، آدابی دارد که به تفصیل در مدخل مرتبط خواهد آمد؛ اما این جا به همه آداب حج و حرمین نگرشی جامع داریم. این آداب به دو دسته مشترک و اختصاصی تقسیم می‌شوند. این دسته از آداب در هر دو حرم مکی و مدنی شده و گاه حتی در دیگر مکان‌های مقدس شایسته مراعات‌اند. ۲.۱ - پرهیز از تکبر و خودخواهیاین خصوصیت زائر مسجدالحرام با تاکید بر پیراستگی از تکبر و خودخواهی به هنگام ورود، در چندین روایات بیان و پاداش آن، آمرزش گناهان شمرده شده است. این ادب را در حرم پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) نیز سفارش کرده‌اند. پرهیز از حمل سلاح و آشکار کردن آن در مکه و مدینه یکی از مظاهر همین ادب و احترام است. خوابیدن در مسجدالحرام و مسجدالنبی نیز مصداقی از بی‌احترامی و مکروه شمرده شده است. ۲.۲ - طهارتآراستگی به هر دوگونه طهارت ظاهری و باطنی در حرم مکی و مدنی مطلوب است. خداوند به ابراهیم و اسماعیل (علیهماالسلام) فرمود: فرود آیید و پیش از درآمدن به حرم غسل کنید. و آن دو نیز چنین کردند. درباره حرم پیامبر نیز بر این توصیه تاکید و چند غسل مستحب برای هر دو مکان ذکر شده است؛ از جمله: غسل زیارت خانه خدا و نیز ورود به شهر مکه، حرم مکی، خانه کعبه، شهر مدینه، حرم مدنی، و مسجدالنبی، و نیز غسل از منزل یا بئر میمون در محله ابطح پیش از ورود به مسجدالحرام. [۳۴]
نووی، یحیی بن شرف، المجموع، ج۸، ص۲۷۳.
۲.۳ - بیرون نیامدن در اوقات خاصبیرون نیامدن از مکه و مدینه در روز جمعه پیش از گزاردن نماز جمعه و نیز بعد از ظهر هر روز پیش از خواندن نماز ظهر و عصر، از آداب حرمین است. ۲.۴ - نماز در حرمینگزاردن نمازهای واجب در مسجدالحرام و مسجدالنبی از آداب هر دو حرم است. [۴۳]
عاملی بهائی، محمد بن عزالدین، جامع عباسی، ص۳۵.
همچنین تخییر میان قصر و اتمام، از فضایل ویژه این دو مکان و حائر حسینی و مسجد کوفه به شمار می‌آید.۳ - فهرست منابع(۱) اتحاف الزائر، ابن‌عساکر (م. ۶۸۶ق.) ، به کوشش شکری، بیروت، دار الارقم. (۲) الاحتجاج، ابومنصور الطبرسی (م. ۵۲۰ق.) ، به کوشش سید محمد باقر، دار النعمان، ۱۳۸۶ق. (۳) احیاء علوم الدین، الغزالی (م. ۵۰۵ق.) ، بیروت، دار الکتب العربی. اعمال الحرمین، علی بن منصور المرهون، دار الهدی، ۱۴۲۲ق. (۴) الاقتصاد الهادی، الطوسی (م. ۴۶۰ق.) ، به کوشش حسن سعید، تهران، مکتبة جامع چهل ستون، ۱۴۰۰ق. (۵) بحار الانوار، المجلسی (م. ۱۱۱۰ق.) ، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق. (۶) البحر الرائق، ابونجیم المصری (م. ۹۷۰ق.) ، به کوشش زکریا عمیرات، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق. (۷) بحرالعلوم، السمرقندی (م. ۳۷۵ق.) ، به کوشش محمود مطرجی، بیروت، دار الفکر. (۸) تاریخ المدینة المنوره، ابن‌شبة النمیری (م. ۲۶۲ق.) ، به کوشش شلتوت، قم، دار الفکر، ۱۴۱۰ق. (۹) تحریر الاحکام الشرعیه، العلامة الحلی (م. ۷۲۶ق.) ، به کوشش بهادری، قم، مؤسسة الامام الصادق علیه السلام، ۱۴۲۰ق. (۱۰) تذکرة الفقهاء، العلامة الحلی (م. ۷۲۶ق.) ، آل البیت علیهم السلام، قم، ۱۴۱۴ق. (۱۱) تهذیب الاحکام، الطوسی (م. ۴۶۰ق.) ، به کوشش موسوی و آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش. (۱۲) الثمر الدانی، الآبی الازهری (م. ۱۳۳۰ق.) ، بیروت، المکتبة الثقافیه. (۱۳) جامع احادیث الشیعه، اسماعیل معزی ملایری، قم، المطبعة العلمیه، ۱۳۹۹ق. (۱۴) جامع السعادات، محمد مهدی النراقی (م. ۱۲۰۹ق.) ، به کوشش کلانتر، نجف، دار النعمان. (۱۵) جامع المقاصد، الکرکی (م. ۹۴۰ق.) ، آل البیت علیهم السلام، قم، ۱۴۱۱ق. (۱۶) جامع عباسی، العاملی البهائی (م. ۱۰۳۱ق.) ، تهران، مؤسسه فراهانی. (۱۷) الجامع للشرایع، یحیی بن سعید الحلی (م. ۶۹۰ق.) ، به کوشش گروهی از فضلاء، قم، سید الشهداء، ۱۴۰۵ق. (۱۸) جمهرة اللغه، ابن‌درید (م. ۳۲۱ق.) ، به کوشش رمزی بعلبکی، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۸۷م. (۱۹) جواهر الکلام، النجفی (م. ۱۲۶۶ق.) ، به کوشش قوچانی و دیگران، بیروت، دار احیاء التراث العربی. (۲۰) الحج و العمرة فی الکتاب و السنه، ری شهری، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش. (۲۱) الحدائق الناضره، یوسف البحرانی (م. ۱۱۸۶ق.) ، به کوشش آخوندی، قم، نشر اسلامی، ۱۳۶۳ش. (۲۲) الخرائج والجرائح، الراوندی (م. ۵۷۳ق.) ، قم، مؤسسة الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه. (۲۳) الدروس الشرعیه، الشهید الاول (م. ۷۸۶ق.) ، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۲ق. (۲۴) الرسائل العشر، الطوسی (م. ۴۶۰ق.) ، قم، النشر الاسلامی. (۲۵) سبل الهدی، محمد بن یوسف الصالحی (م. ۹۴۲ق.) ، به کوشش عادل احمد و علی محمد، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق. (۲۶) صهبای حج، جوادی آملی، قم، اسراء، ۱۳۷۷ش. (۲۷) العین، خلیل (م. ۱۷۵ق.) ، به کوشش المخزومی و السامرائی، دار الهجره، ۱۴۰۹ق. (۲۸) غنائم الایام، میرزا ابوالقاسم القمی (م. ۱۲۲۱ق.) ، به کوشش تبریزیان، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۱۷ق. (۲۹) فرهنگ فارسی، معین (م. ۱۳۵۰ش.) ، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۵ش. (۳۰) فقه السنه، سید سابق، بیروت، دار الکتاب العربی. (۳۱) القاموس الفقهی لغة و اصطلاحا، سعدی ابوجیب، دمشق، دار الفکر، ۱۴۱۹ق. (۳۲) الکافی، الکلینی (م. ۳۲۹ق.) ، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۵ش. (۳۳) کامل الزیارات، ابن‌قولویه القمی (م. ۳۶۸ق.) ، به کوشش القیومی، قم، نشر الفقاهه، ۱۴۱۷ق. (۳۴) الکشاف، الزمخشری (م. ۵۳۸ق.) ، مصطفی البابی، ۱۳۸۵ق. (۳۵) کنزالعمال، المتقی الهندی (م. ۹۷۵ق.) ، به کوشش صفوة السقاء، بیروت، الرساله، ۱۴۱۳ق. (۳۶) لغت نامه، دهخدا (م. ۱۳۳۴ش.) و دیگران، تهران، مؤسسه لغتنامه و دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش. (۳۷) المبسوط فی فقه الامامیه، الطوسی (م. ۴۶۰ق.) ، به کوشش بهبودی، تهران، المکتبة المرتضویه. (۳۸) المبسوط، السرخسی (م. ۴۸۳ق.) ، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۶ق. (۳۹) المجموع شرح المهذب، النووی (م. ۶۷۶ق.) ، دار الفکر. المرشد الی الکتاب المقدس، بیروت، دار الکتاب المقدس ـ مجلس کنائس الشرق الاوسط، ۲۰۰۰م. (۴۰) المزار الکبیر، محمد بن المشهدی (م. ۶۱۰ق.) ، به کوشش القیومی، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۱۹ق. (۴۱) مستدرک الوسائل، النوری (م. ۱۳۲۰ق.) ، بیروت، آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۸ق. (۴۲) مستند الشیعه، احمد النراقی (م. ۱۲۴۵ق.) ، قم، آل البیت علیهم السلام، ۱۴۱۵ق. (۴۳) مصباح المتهجد، الطوسی (م. ۴۶۰ق.) ، بیروت، فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق. (۴۴) المعتمد فی شرح المناسک، محاضرات الخوئی (م. ۱۴۱۳ق.) ، الخلخالی، قم، مدرسة دارالعلم، ۱۴۱۰ق. (۴۵) معجم الفاظ الفقه الجعفری، احمد فتح الله، الدمام، ۱۴۱۵ق. (۴۶) معجم لغة الفقهاء، محمد قلعجی، بیروت، دار النفائس، ۱۴۰۸ق. (۴۷) مغنی المحتاج، محمد الشربینی (م. ۹۷۷ق.) ، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۷۷ق. (۴۸) المقنع، الصدوق (م. ۳۸۱ق.) ، قم، مؤسسة الامام الهادی علیه السلام، ۱۴۱۵ق. (۴۹) المقنعه، المفید (م. ۴۱۳ق.) ، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق. (۵۰) من لا یحضره الفقیه، الصدوق (م. ۳۸۱ق.) ، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق. (۵۱) مناسک الحج، السید محمدرضا الگلپایگانی (م. ۱۴۱۴ق.) ، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۱۳ق. (۵۲) الموسوعة الفقهیة المیسره، محمد علی الانصاری، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۱۵ق. (۵۳) المهذب، القاضی ابن‌البراج (م. ۴۸۱ق.) ، به کوشش مؤسسة سیدالشهداء علیه السلام، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۶ق. (۵۴) نزهة الناظر، یحیی بن سعید حلی (م. ۶۸۹ق.) ، به کوشش حسینی و واعظی، نجف، مطبعة الآداب، ۱۳۸۶ق. (۵۵) النهایه، الطوسی (م. ۴۶۰ق.) ، به کوشش آغا بزرگ تهرانی، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۰ق. (۵۶) نیل الاوطار، الشوکانی (م. ۱۲۵۵ق.) ، بیروت، دار الجیل، ۱۹۷۳م. (۵۷) وسائل الشیعه، الحر العاملی (م. ۱۱۰۴ق.) ، به کوشش ربانی شیرازی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق. (۵۸) الوسیلة الی نیل الفضیله، ابن‌حمزه (م. ۵۶۰ق.) ، به کوشش محمد الحسون، قم، مکتبة النجفی، ۱۴۰۸ق. (۵۹) الهدایه، الصدوق (م. ۳۸۱ق.) ، قم، مؤسسة الامام الهادی علیه السلام، ۱۴۱۸ق. ۴ - پانویس۵ - منبعدانشنامه حج و حرمین شریفین، برگرفته از مقاله«آداب الحرمین»، تاریخ بازیابی ۱۴۰۰/۱/۲۶. |