مثنوی قالبی از شعر است که دارای ابیات زیادی بوده و برای سرودن داستانها و مطالب طولانی کاربرد دارد. در این قالب هر بیت دارای قافیهای جداگانه است و به همین دلیل به آن مثنوی (دو تا دو تا) گفته میشود. شعر در قالب مثنوی به زبانهای فارسی، اردو، کردی، زبانهای ترکی و عربی سروده میشود. معمولاً از بزرگترین سرودههای ادبیات پارسی که در قالب مثنوی سروده شدهاند، شاهنامهی فردوسی میباشد. کلیله و دمنه رودکی و آفرین نامه ابوشکور بلخی نیز از اولین نمونههای مثنوی است. از جمله دیگر سرایندگانی که از این قالب استفاده کردهاند میتوان از مولوی یاد کرد که مطالب عرفانی و حماسی خود را در قالب مثنوی سرودهاست. نظامی، سعدی، عطار و جامی نیز از دیگر شاعران بزرگ این قالباند. این قالب شعری خاص زبان فارسی است.
علامت گفتاورد یا علامت نقل قول انگلیسی نشانهای است که در زبانهای گوناگون (ولی نه در زبان فارسی) برای نشان دادن گفتاورد به کار برده میشود.در زبان فارسی، به جای این نشانه باید از نشانهٔ گیومه («») استفاده کرد. گیومه روی خط زمینه مینشیند، ولی نشان نقل قول انگلیسی بالا و کنار حروف.برای نشان دادن گفتاورد در زبانهای غیر از فارسی (که از این نشانه استفاده میکنند)، کافی است که متن گفتاورد شده را میان این دو علامت “ ” قرار داد. کاربرد دیگر این علامت نشان دادن واژهای ویژه در جمله است.
هفت اورنگ یکی از آثار منظوم جامی است که از هفت بخش تشکیل شدهاست. این اثر سرشار از قصهها و داستانهای تعلیمی و تمثیلی است.تعداد کل بیتهای هفت اورنگ جامی حدود ۲۳۶۴۰ بیت است.
نَحو یا جملهشناسی در زبانشناسی به دانش مطالعهی قواعد مربوط به نحوهی ترکیب و در کنار هم آمدن واژهها بهمنظور ایجاد و درک جملات در یک زبان اطلاق میشود.
واژِه به مجموعه حروف یا واکهایی که با کنار هم قرار گرفتنشان یک واحد یا یکای تحلیلپذیر را پدیدار میسازند گفته میشود. در دستور زبان فارسی، بیشتر واژه را در نُه گونه دستهبندی میکنند: نام، گزارواژه، شماره، کنایه، پویه، ویژگی، واک افزوده، واک پیوند، آوا.
به هر اثر مکتوب، ادب یا ادبیات میگویند، از این واژه برای سخنی که از حدّ سخنان عادی، برتر و والاتر بودهاست و مردم، آن سخنان را در میان خود، ضبط و نقل کردهاند و از خواندن و شنیدن آنها دگرگون گشته و احساس غم، شادی یا لذّت نیز استفاده میشود.در باور همگانی، ادبیات یک تیره یا ملت برای نمونه مجموعه متنهایی است که آثار ماندگار و برجسته پیشینیان آن تیره و ملت را تشکیل میدهند. یکی از طبقهبندیهای مشهور و پرکاربرد متنهای ادبی، طبقهبندی دوگانهایست که بر اساس آن متنها به دو گونهٔ اصلی شعر و نثر تقسیم میشوند. این طبقهبندی سنت دیرینهای در سخنشناسی، زبان فارسی و ادبیات جهان دارد. سخنوران و فیلسوفان از دیرباز در پی پررنگ کردن خط ظریف میان این دو گونه، تعریفی فراگیر و تمیّزدهنده از شعر و نثر بودهاند؛ البته در نخستین دستهبندی ادبی انجام شده توسط ارسطو در تاریخ بشر، ادبیات یونان شامل گونه سومی به نام دراما یا همان هنر نمایشی باستان نیز بود که بعدها توسط رومیان توسعه یافت و در متون غربی تا به امروز این دستهبندی، بر خلاف سنت ایرانی نظم و نثر، به نظم و نثر و دراما تقسیم میشود. شاید یکی از دلایل نبود دراما در گونههای اصلی ادب فارسی، فقدان توجه به هنرهای نمایشی پیش از اسلام بوده باشد، زیرا همزمان با یونان باستان، در ایران باستان از هخامنشی به بعد، مدارک هنرهای نمایشی همراه آواز و موسیقی نیز وجود دارد.
اَفسانه (به انگلیسی: Legend) که در زبان پارسی میانه به آن afsân میگفتند، به معنای داستانی خیالی است که ساری و رایج بوده باشد و احیاناً راست پنداشته بشود یا زمانی راست پنداشته شده باشد. این داستانها ممکن است دربارهٔ یک واقعیت یا یک شخص و مکان واقعی باشند. افسانهها معمولاً دارای درسهای اخلاقی هستند.
سهراب سپهری (۱۴ مهر ۱۳۰۷ – ۱ اردیبهشت ۱۳۵۹) شاعر، نویسنده و نقاش اهل ایران بود.او از مهمترین شاعران معاصر ایران است و شعرهایش به زبانهای بسیاری از جمله انگلیسی، فرانسوی، اسپانیایی و ایتالیایی ترجمه شدهاست.
محمود دولتآبادی (زادهٔ ۱۰ مرداد ۱۳۱۹ در سبزوار) نویسنده اهل ایران است. رمان دهجلدیِ کلیدر نامآورترین اثر اوست. برخی از آثار دولتآبادی به چندین زبانِ باختری و خاوری برگردانده شده و به چاپ رسیدهاند. داستانِ بیشترِ نوشتههای دولتآبادی در روستاهای خراسان رخ میدهد و راوی رنج و محنت روستاییان شرق ایران است.
علی اسفندیاری (۲۱ آبان ۱۲۷۴ – ۱۳ دی ۱۳۳۸) که با نام نیما یوشیج شناخته میشود، بنیانگذار شعر مدرن فارسی و ملقب به «پدر شعر نو» در ایران» است.
زال یا دستان از قهرمانان اسطورهای ایرانی است که نامش در شاهنامه رفتهاست. زال در پارسی به معنای سپیدمو است. وی پسرسام و پدر رستم است. سام از آن که پسرش با موی سپید (آلبینیسم) و در شکل پری یا دیو به دنیا آمده بود ناخرسند بود. از این رو او را در پای البرز کوه که سیمرغ بر آن آشیان داشت رها کرد. سیمرغ نوزاد را یافت و به آشیانه خود برد و بزرگ کرد. از این پس سیمرغ تا پایان زندگی یاور زال و پسرش رستم است.
زبان فارسی نو یا فارسی نوین (همچنین با نامهای فارسی دری در افغانستان و فارسی تاجیکی در تاجیکستان) گویش امروزینِ زبان فارسی است که از قرون دوم یا سوم میلادی تاکنون در ایران بزرگ و حوزههای فرهنگی-تمدنی آن صحبت میشود. فارسی نو از لحاظ زمانی-ادبی بهطور معمول به سه دورانِ فارسیِ نویِ اولیه (قرن ۱ یا ۲ شمسی)، فارسیِ نویِ کلاسیک (قرن ۳ تا ۱۱ شمسی) و فارسیِ نویِ معاصر (قرن ۱۲ شمسی تا کنون) تقسیم میشود.
خواجه نظامالدین عبیدالله زاکانی معروف به عبید زاکانی شاعر، نویسنده و لطیفهپرداز ایرانی قرن هشتم هجری است که طبق قراین موجود در اواخر قرن هفتم یا اوایل قرن هشتم ه.ق. در یکی از توابع قزوین چشم به جهان گشود.
لغتنامهٔ دهخدا یا واژهنامۀ دهخدا کتابی جامع شامل شرح و معنی واژگان زبان فارسی است. این واژهنامه بزرگترین و مهمترین اثر علیاکبر دهخدا است، که بیش از ۴۰ سال از عمر او صرف آن شد. لغتنامهٔ دهخدا معنی، تفسیر، و شرح تاریخیِ شمار قابل توجهی از وامواژههای عربی را که وارد فارسی شدهاند نیز دارد.
فارسی ایرانی یا فارسی غربی یا پارسی باختری یکی از گونههای زبان فارسی است. این زبان، زبان رسمی ایران است و توسط اقلیتهای بزرگی در عراق و کشورهای عربی خلیج فارس، به ویژه بحرین، گفتگو میشود. فارسی ایرانی در کنار فارسی افغانستانی و فارسی تاجیکی، یکی از سه گویش عمده و رسمی فارسی در جهان است.
رباعیات خیام نام مجموعهای است که از رباعیهای غیاثالدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خیام نیشابوری مشهور به خیام فراهم آمده. این رباعیها در سدههای پنجم و ششم هجری قمری به زبان فارسی سروده شدهاند و عمدتاً بیانگر دیدگاههای فلسفی او هستند.
ادبیات کودک و نوجوان گونهای از ادبیات است که جداسازی آن از بخشهای دیگر ادبیات با سن مخاطبان آن انجام میشود. این گونهٔ ادبی هنگامی پدید آمد که بزرگسالان متوجه شدند کودکان و نوجوانان به سبب گنجایشهای شناختی و ویژگیهای رشدی خود آمادگی پذیرش متنهای بزرگسال را ندارند و به متنهایی نیاز دارند که پاسخگوی دورهٔ رشد و نیازهای آنها باشد.
الفبای فارسی شاملِ ۳۲ حرف است که از الفبای عربی اقتباسشده است. این پرکاربردترین الفبا برای نگاشتن همخوان (صامت) و واکه (مصوت) در زبان فارسی با خط عربی است.
زبان رسمی به زبانی گفته میشود که بهطور قانونی در کشور یا منطقهای از کشور که از توانایی وضع قوانین خاص آن منطقه برخوردار است، انتخاب شدهاست.